Thim lal kulh bei ula,
Thriat rawh u, thriat rawh u.
-Salvation Army hla
Manipur sim thlanga um Pherzawl, in za vel
umna, ka puhai khaw sat le ka seilienna,
Churachandpur Biela High School a ngirna hmasa
tak (1951) le Cachar, Tripura, Mizoram le Manipur
hmun hrang hranga inthoka hung inchuklaihai an
fuon khawmna khuoa khan kum 1960 vêl bawr
chen khan kohran pawl pahnih, Independent
Church le NEIG Mission chauh an um a, a tam
tak chu Independent Kohrana inlawi kan nih.
Sienkhom, thil mak deu el chu, kohran ngîr ve si
lo, inlâr êm ĕm bok si a um a, chu chu Sandamna
Sipai Pawl (Salvation Army) a nih.
Muolveng, lal in tuol ela um kan ni a. Kan in epa
chun kan sungkaw hnai Pa Zulawm hai an um a,
a nuhmei hi ka nu sangnu (zuorpui) a nih. Pa
Zulawm pa hin zû a lawm ĕm leiin chu chu a
naupain hminga a som pha hiel a nih. Hminga a
som chu huntawk a ti ni ngei a ta, ama hin zu a
dawn ngai naw a, zu lawm le du lem chu a
sangpa Fela (Dr. Lal Dena pa) a nih. Chuleiin,
hming inthleng an rot tawng hlak a nih. Pa
Zulawm chun zû nêkin Salvation Army a’n vet
chilh a, kan khawa member mal um sun, a thi
chena sandamna sipai pawl ta dinga ringum le
zum le za dawn loa tlâng insampuitu a nih. Mani
sungkawa mi pakhat takngiel khom thrang nawna
kohrana ringum taka intâl hlum thrak huoma a’n
pek zona lungril hnètu thlarau hi a hŭ le hǐpna, a
zawlaidi a hrât awm hlein ka ring hlak. Nawleh,
Mosie mit inril ang put ve a, hi pawl ditumna le
ropuina rŭk, mi naran hmu thei lo chu a hmu thei
bik leia hieng khopa a kop det el hi? Kei chun a
donna ka hriet nawh.
Ka mit a kèu trana ka thil hmu le hriet hmasak
laia mi, ngaituona mit le naa la châm zing laia
pakhat chu Pa Zulawmin kan pansak lal
tuolzawla tlanna thisen rong puonzar put a, thim
lal kul tawn dinga Kalvari kros sipaihai a fielna
hla a nih.
Thim lal kulh bei ula,
Thriat rawh u, thriat rawh u;
A ram neih apiang kha,
Ramhuaite chhuhsak rawh u;
Thim kulhpui bei ula,
Thriahsak rawh u.
Chuong ang hla chu Lusei trongin sunnithlâk
thlăkin a khekpui hlak a. A rawl a truo thra a, a
lien a, a’n ring bok a. Puonzar putin khuo a fang
a. Naupang hoklak ruolin kan zui dam dam a.
Hmun remchang le indawna photah Pathien thu
le kros sipaihai hlapui chu a thret a. Miin
ngaithlain ngaithla naw hai sien, hril le sak a
thrulh chuong nawh. Sipai ringum a ni a, a thaw
dinga a hriet kha chuh zum le za dawn loin, sik le
sa le rinum ieng khom poisa loin, a hlen el a nih.
Baptistu Johan le zawlnei dang danghai ang
khan, mihai lungrila chi thra tu chuh a chanah a
ngai a, a dang chu Pathien kutah a sie top el niin
a’n lang. A thlarau chang insang lai lem chun,
tawtawrawt, khuongpui le darbenthek hmang ve
naw sien khom a rihau a na a, a khuoin a mi
chìm a ni tak. Chuleiin, hla sak ve ruol kan hung
ni khan Salvation Army hlapui chu a hrana inchûk
ngai loin mani dumbêl tlukin kan hriet bel hman
tah a nih.
Thu a hril changin Pathien thu mu hlŭm ringot ni
lo, mi mal le khawtlang nun siem thratna tieng zu
dawn, zielhawp le ruihlo ieng khom ching thrat
nawzie a hril uor a. A châng chun hril uorna
hmangruo dingin ti-elna hla, nuizatum tak tak,
sienkhom umzie inril tak nei, a phuok a,
chuonghai chu ama ngeiin mi chok hlimna dingin
a sak rak rak hlak a. A hlahai chu miin an hlimpui
tlat si leiin, thil hril rinum, thu kha tak khom
olsam deuin a hril fâi kĕl thei pei a nih. Kam
zalenna hmanga inbei dan tektik a thiem hle a
nih.
A hla sak laia a non inzing pakhat chu ‘Self-
denial ah tel ve ang che’ ti a ni a, a umzie hre
chieng naw inlang khom kan sak ve rop hlak. A
hla sak inzing taphot kha, tu laia hla sak thiem
hmingthanghai hla sak, a ram phêka ei inbukpui
el hlak ang hin, a hun lai khan chu kan khawa hla
‘hit’ a ni pei leiin, a khawnawt khan kan thiem a,
nau inawina hla chenin, an hmang hlak a nih.
Ringna le hrietnaa sirbi insang lema ka hung
chuong kai ve hnung chun ‘Self-denial’ chu
Saptrong kulmut le inril tak, mani, ‘kei’ intina sie
kieng a, mani inpei hmangna le tlak faina nun,
sakhuo po po innghatna thlung poimaw a lo nizie
ka hung man tung pei a. Krista lungril, mi dang
ta dinga hringna pek huomna ‘Self-denial’ chu
hmangaina thrang, tlawmngaina nun chie a lo
nizie ka hung hmu suok pei bok a. Hi filawsawfi
ropui tak, nun konga ei thlarau vitamin mamaw
ĕm êm, Sandamna Sipai Pawl thupui le Lal Isu
thupui (Mat 16:24-25) hi a umzie ieng am ti kan
hriet hma daih khan Pa Zulawmin thrahnemngai
takin a mi’n ba mol mol a lo ni zing.
Kum 1956/57 khan Pherzawl suoksanin
Churachandpur khawpui bula um, ka puhai khaw
sât bok Saidan-ah Pa Zulawm sungkuo leh hin
kan inpĕm tung a. Saidana khom hin Pa Zulawm
chu Salvation Army um sun a la ni zui ta pei a.
Sienkhom, tu hin chu Churachandpur le a se vèl
khaw hrang hrangah a pawlhai thrahnem tawk
tak an um tah leiin a mal nêp deu tah a. A nun
zûr thla tieng pang hmawra intûl tah, phai lum
del dê bok a ni leiin, Pherzawl tlâng thengthaw le
boruok inhoia a cheng lai ang khan a chakvak ta
naw a. Chuong sa khom chun, a thlarau a thok
chang chun to trok trok thei loin, Sandamna Sipai
puonzar putin, Churachandpur kotthlêrah a la mal
beiruol zeu zeu hlak.
Threnkhat chun invêt bilingah an ngai a, a thŭ
barah an khon nawh. Sienkhom, khawvela hin
invêt chilh ding dang a tam vei leh, Pa Zulawm
khan ieng leia Salvation Army pawl kher kher hi a
thi chena a’n vĕt chilh am ning a ti aw? Mi
chungchuong le hlawtling, hnam tin histawri
phĕka hniekhnung langsar le inzaum maksantuhai
chanchin ei bi chun, mani inhnikna tieng invêt
chilh, an hun laia mi hriet thiem phak lo lampui
hrawtu an lo ni deuh vong chu tie! Salvation
Armu phuntu William Booth (1824-1912) ang dam
kha London khawpui mihriem nuoi tam lai an um
nawh. Kalna le dodalna nasa tak kara Mizorama
Salvation Army indintu Kawlkhuma khom kha pa
mei mei a lo ni nawh. Pa Zulawm khom hin mi
tam tak hmu phak lo thil iemani chuh Salvation
Army pawla hin a hmu ve ni ngei ding a nih. Muol
a liem hma khan indon chieng nachang lo hre
inla ni ta ding!
Ieng po khom ni sien, keini Pherzawl khaw mi,
Tuizang le Tuibum chep dè, khawvel chiktea
chênghai khan chu Pa Zulawm chauh kha
Salvation Army pawla mi kan hriet um sun a ni
leiin Salvation Army pawl chu ama, Salvation
Army aiawtu a ni top el a nih. Tu chen hin
Salvation Army pawl ka hmu zatin ka mitthlaa
hung inlang hmasa tak chu Pa Zulawmin SA
uniform hâk a, kros sipai puonzar sen le kan
khaw tlang a fang lai hlimthla a nih.
Kum 1976-a Kenya khawpui Nairobi-a kan um
tran hlimin Pathienni chawhnungin a khawpui
lailia um park mawi takah kan lèng a. Kan
inthrung fel chauh ti chun ka ri hriet hlak,
hlimum le lungleng thlak tak hin a mi hung
thrawng tho a. Ka hei ngha a. Midum ruol, SA
uniform hak, kros sipai puonzar put a, khuongpui,
tawtawrawt le darbenthek tum a,
Krista hmachhuanin thim lal kulh i tawn ang u,
In khandaih phawi ula hma lam tawn r’u;
Lalpa Krista chuan in hmaah ka ding zel ang a ti,
A thutiam ang zelin kan ngam ngei ang
ti hla, Pa Zulawmin a sak vet, ui tol inleta kan
inlet hlak chu, phûr taka a ram trong Swahili-a
sakin, an hung marching phei thrap thrap lai ka
hmu a. An pheikhai a zângin, an thothang a thra
hle a. Thim kulpui an tawn ding khom chu zuom
hmêl an put hle. Kan inthrungna bul ela chun an
chawl a, Saptrong le Swahiliin an thruoitu chun
thu hrilna hun a hmang a.
Africa khawmuolpuia um khom ni lang, hienghai
hi ka hmu charin Pa Zulawmin kan khaw dung le
vaia beipui a thlak lai dam chu ngaituona mitah
sinema angin an hung inlang ier ier a, lung hlui
a’n lĕng vong vong a. Chu chun mit khap kar loin
Pherzawl tlang, kawlvalensam nun hlui chul rama
uma chun a mi vuong lutpui a. Pa Zulawm
sipaipuihai ka hmu lei chun Nairobi khom chu kan
khuo Pherzawl angin ka ta-chei a, Pa Zulawm
khawvel chun Pherzawl le Nairobi chu zêng
khatah a khum lut ta vong tah a nih.
Chuongchun, ka thrungnaa inthok chun ka tho a,
an ni lai ka thrang a, kut benin an zai ka zawm
ve a. An mi lawm khop el a. China pa tu amanih,
British ramper Hongkong vela inthoka hung, an
pawla mi ni ve dingin an mi ring a. An prokram
an zo chun an thruoituin, “SA i ni ve a ni maw?
Hongkong-a inthoka hung i ni?” tiin a mi’n don a.
Kei chun, “Ni lo e, India hmar sak, ram kilkhawra
inthoka hung ka nih” ka ti a. “Chuong chu ni si,
SA hla i va hang hriet de! In khawah SA an um
ve am a ni?” tiin a mi’n don pei a. Kei chun, “Mi
pakhat chauh, a hming Zulawm a um a. Ama
leiin kan khawnawtin in pawl hlapuihai hi kan
hriet vong a nih” ka ta, a lawm khop el a. “I pa
Zulawm chu misawnari ropui tak a ni chuh” a ta.
A sipaipuihai chu mi’n hmelhriettirin, kut sil rak
khopin kan inchibai lăwp lâwp a. Kristaa chun
hnam tin chi tin trong tin hi unau ei lo ni takzet a
nih.
Kum riet hnungah, New Zealand khawpui
Wellington-a kan um laiin Pathienni zan tieng hin
SA Band Party khaw fang ka tong rop a, ka’n
hman chang chun ka zui ve hlak a. Kohran hrang
hrang inkara inunauna le inruolthratna siemna
dingin thla tin Pathienni nuhnung tak zan tieng
hin veng tina kohran hrang hrang hai chu biek in
khatah an inlawi khawm hlak a, biek in tum
tumah an inson kuol pei a. Kan veng Lower Hutt-
a chun SA pawl chu an Band-pui leh an hung
inthok hlak a, a thaw hlawk tak, ri na tak le mi
chokphŭr dan thiem tak an ni rop. Anni rawi an
thrang chun a puok thrak el. Khuong vuok dam hi
an thiem a, an khuong ri hi a lâm fawn hlup hlup
el a nih. Chuleiin, khuongpui le SA phuntu
Kawlkhuma rawia kum 1920-21 laia Mizoram an
hung rŭn tran zet khan chuh, miuzik tienga Zo
hnathlakhai lung innona hre zingin Welsh
misawnari D.E. Jones (Zosaphlui) hai ang dam
kha an phi vêl ruoi a, phalna boa khuong le
tawtawrawt le khawlai fang khap dingin Borsap a
hni chul el a nih. Mingohaiin an rama an khap
nuom lo hrim hrim ding Borsap-in a lo khappek el
khan thu tam tak a hril a nih.
Vêng tin deuthawa hin threnkhatin ‘Rethei Dawr’
an ti el, Charity Shop, sekhonhan zorna SA hin a
nei a, chuong dawrhai chu penson tah, pitar
putar, a’n hman ta photin hlaw boin an thok a. Mi
thilpek la khawmin, an dawra hai hin man
tlawmtea an zor bakah ram hnufuol hmun hrang
hrangah rethei thrangpuina dingin an thon suok
bok a. Hieng dawrhai hi mi rethei le rimsi,
saruoka leng el dinghai ta dinga an innghatna le
muolpho loa tuom mawitu a nih. Mi hausahai
chun SA dawr an mamaw nawh; rethei le
vakvaihai ta ding ruok chun an sekibusuok a nih.
Chuong mihai mitthli chu hru fai dingin Pa
Zulawm khan a rawl nei sunin, “Self-denial ah tel
ve ang che” ti hla sakin a khawnawtin a mi lo fiel
hlak a nih. Tu hin chu a umzie ka man ve tah.
Italy hmar tienga an hmunpui Milan-a ka um
sungin (1990-93) kum tin kar khat vel chawl
hmangin Salvation Army pieng le murna London-
ah kan inzin hlak a. Kan inzin nuhnung tak
(1993) lem chun SA indintu William Booth
(1824-1912) in kum 1865-a ‘The Christian
Mission’ ti a tranna London East-End ah kan
naunu kuomah kan tlung nghe nghe a. Dodalna
nasa tak karah, lung inah voi tam a’n tang pha
hnungin hi a Mission tran hi kum 1878 khan
Salvation Army ti hming chawiin a hung ngir tah
a nih. Hi venga hin SA Dawr, thil hlui chi hrang
hrang zorna a tam a. Chuong dawra hai chun
pitar/putar, fel le hawihawm tak tak, trong nuom
em em, fiemthu thienghlim thaw thiem an thok
tawl a. An titi le fiemthu ngaithlak malamin kan
nu leh kan leng hlak a. Lekhabu thra le vang ka
khonkhawmhai laia tam tak chu hieng dawra
inthoka ka hmu fuk palh an nih.
Sak-sim tawp kristien ram New Zealand le thlang
kawlrawn optu America khawmuolpui inkara ka
khuolinzinnaa Sandamna Sipai Pawl ka titipui po
poin chanchin ngaithlak inhoi an ti tak chu kan
khuo Pherzawla an sipaipui, kros sipai mal tla,
sienkhom zâm ngai dĕr lo a,
Thim lal kan bei dawn e,
Hneh hnu an tho, sual a thim ta;
Mi huai leh râl kâp turte inring rawh u,
Sipaiten in puanzar chawi sang r’u
ti hla, lungril le thlaraua sak thei le sak rop hlak,
muongna kim rama August 27,1978-a mi lo
inlawisan tah, Pa Zulawm chanchin a nih. SA
Pawl an vet chilh san ka hriet nawh. Sienkhom,
an vĕt chil tlat si lei le chu ra siktu laia pakhat
chu ka ni ve leiin hi artikul hi ama hriet zingna
dingin ka ziek a nih
No comments:
Post a Comment